Baner


Stronę monitoruje stat24

Pomóż nam utrzymać serwer.




Stanowisko archeologiczne na terenie gminy Rydzyna.

Grodzisko wczesnośredniowieczne w Rydzynie,
tzw. "Szwedzkie okopy"

Autor tekstu: Dominik Kucza

(tekst opublikowano za wiedzą i zgodą autora.)

Na terenie całej Polski zachowało się około 1500 pozostałości po prehistorycznych i wczesnośredniowiecznych grodach, które często określane są mianem szwedzkich okopów, wałów czy szańców. Niestety obiekty te nie mają przeważnie nic wspólnego ze Szwedami, gdyż powstawały dużo wcześniej, w dwóch okresach: w epoce brązu, np. Bruszczewo, Biskupin, i we wczesnym średniowieczu, np. Rydzyna, Giecz, Ostrów Lednicki. Jest to jednak dowód na to, jak mocno w pamięci miejscowej ludności zachowało się wspomnienie po potopie szwedzkim, wojnie północnej i innych wojnach z udziałem Szwedów, które często i gęsto doprowadzały nasz kraj do ruiny. Ciekawostką jest fakt, że również na terenie Niemiec, określa się tego typu obiekty mianem "szwedzkich okopów". Rydzyńskie grodzisko może mieć jednak w swojej przeszłości "szwedzki epizod", kiedy po bitwie pod Poniecem w listopadzie 1704 r., ówczesny król polski Stanisław Leszczyński udał się na leża zimowe do swojej posiadłości w rydzyńskim zamku. Zapewne otrzymał .wtedy od swojego protektora, króla Szwecji Karola XII, ochronę w postaci jakiegoś garnizonu szwedzkich żołnierzy, którzy mogli stacjonować właśnie na rydzyńskim grodzisku. Wczesnośredniowieczny gród obronny w Rydzynie położony jest w odległości około 1000 m na wschód od zamku, przy drodze polnej do Tworzanek, w dolinie Kopanicy (Rowu Polskiego), na granicy gruntów Rydzyny, Dąbcza i Tworzanek. Pierwsze wzmianki w liniaturze archeologicznej pojawiają się w okresie międzywojennym (min. W. Dorywalski 1937, W. Kowalenko 1938), następnie znane jest z autopsji różnych badaczy: T. Makiewicza w 1973r. (przy okazji badań archeologicznych prowadzonych na rydzyńskim zamku), A Starzyńskiego w 1977r. oraz Z. Kurnatowskiej i A. Łosińskiej w 1978 roku. Rydzyński obiekt jest typem grodziska wklęsłego, o rzucie owalnym, dość dobrze zachowanym, otoczony jest wałem ziemnym, który prawdopodobnie posiada wewnątrz konstrukcję drewnianą być może z obstawą kamienną. Od zachodu przylega dodatkowo łukowaty wał podgrodzia. Wymiary grodziska wynoszą: 92 x 57 m, wewnątrz: 50 x 30 m, wysokość wału: 3,5 m, szerokość wału ok. 10 m, wysokość wału podgrodzia wynosi 1,5 m. W 1996 roku z ramienia Ośrodka Archeologicznego w Trzebinach, przeprowadzono na grodzisku ratownicze badania wykopaliskowe (E. Wyrwińska, B. Iwanicka-Pinkosz, 2000). Celem było uzyskanie wyników z tych partii grodziska, które nie uległy zniszczeniu przez tzw. "poszukiwaczy skarbów". Ogółem rozpoznano 162 m2 powierzchni wewnątrz majdanu metodą wykopów szerokopłaszczyznowych. Odkryto m.in. ślady po paleniskach, pozostałości dwóch zabudowań mieszkalnych i studnię, która posiadała dobrze zachowaną cembrowinę drewnianą o konstrukcji zrębowej. Na dnie tej studni odkryto m.in. poroże jelenia. Być może jest to ślad jakichś pogańskich obyczajów mieszkańców tej osady. Może wrzucono do studni to poroże, gdyż wierzono że w ten sposób nigdy nie zabraknie w niej wody ?. Jako ciekawostkę przytoczę tu fakt, że w czasie eksploracji do studni tej wciąż nachodziła woda.

Wczesnośredniowieczna warstwa kulturowa zawierała dość liczny materiał zabytków ruchomych, na który składały się:

  1. - 5114 fragmentów ceramiki naczyniowej,
  2. - przedmioty z kości i poroża: szydła, ornamentowane fragmenty grzebieni, rękojeści - okładziny noży, grocik z poroża.
  3. - 4 przęśliki gliniane (używane do wyrobu włókien i tkanin).
  4. - przedmioty żelazne: fragment ucha wiadra i sztabka, która jako półsurowiec mogła stanowić popularny wtedy rodzaj pieniądza, używany w handlu wymiennym. Monety jako środek płatniczy były jeszcze wtedy nieliczne w obiegu i dopiero zaczynały swoja karierę.

Na podstawie cech stylistycznych ceramiki ustalono czas powstania i funkcjonowania grodu na fazę D wczesnego średniowiecza, czyli na lata 950-1100 n.e. Chronologie taką potwierdzają wyniki badań dendrochronologicznych, jakim poddano drewno z ocembrowania odkrytej studni. Na podstawie analizy rocznych przyrostów słojów drzewa użytego do budowy tej studni stwierdzono, że jego ścięcie mogło nastąpić około roku 948 n.e. (E. Wyrwińska, B. Iwanicka - Pinkosz 2000). Grodzisko to stanowiło centrum większego zespołu osadniczego na tym terenie, na który składały się także osady otwarte, wsie, położone w bliskim sąsiedztwie grodu. W jego pobliżu natrafiono na ślady istnienia 3 takich osad, które na podstawie pozostałości ceramicznych można datować na IX-XI wiek, a więc istniały one jeszcze przed powstaniem grodu i z pewnością dały asumpt do jego budowy. W czasie ewentualnych najazdów ludność zamieszkująca te osady, chroniła się wewnątrz grodu w celu wspólnej obrony. Funkcja podgrodzia pozostaje niejasna, wynika to z przeznaczenia samego grodu. Zapewne posiadał on oprócz funkcji obronnej, również znaczenie gospodarcze, na co może wskazywać fakt, że wał podgrodzia jest niższy od obwałowania grodu i nie jest z nim połączony. W związku z tym podgrodzie mogło być tylko miejscem o przeznaczeniu gospodarskim, gdzie przechowywano np. żywy inwentarz. Z drugiej strony, jeśli gród istniał dłuższy okres czasu, to powstanie podgrodzia było naturalnym wynikiem rozrastania się osady, gdyż coraz więcej ludzi wolało mieszkać bezpiecznie, w cieniu obwałowań obronnych grodu. Podgrodzie takie zamieszkiwali wtedy przeważnie rzemieślnicy: kowale, tkacze i inni, oddający swe usługi mieszkańcom grodu i okolicznej ludności. Kwestia ta pozostaje otwarta, jedynie przeprowadzenie w przyszłości ewentualnych badań wykopaliskowych mogłoby rozwikłać ten problem. W obrębie podgrodzia nie przeprowadzono dotychczas nigdy żadnych badań archeologicznych.

Kto wybudował grodzisko i w jakim celu ?

Grody budowano w celu zapewnienia bezpieczeństwa jego mieszkańcom i posiadanemu dobytkowi wykorzystując naturalną budowę terenu. Lokalizowane były na ogół w miejscach charakteryzujących się trudną dostępnością: w międzyrzeczach, na cyplach otoczonych mokradłami i na naturalnych wzniesieniach. Ich funkcja polityczna polegała na sprawowaniu władzy księcia (króla) na posiadanym terytorium, często były to grody graniczne. Kolejnym etapem w życiu grodu mogło być miasto, np. Wrocław, Poznań. W czasach przed powstaniem państwa polskiego grody były centrami plemiennymi i ośrodkami kultu pogańskiego.

Geneza powstania rydzyńskiego grodu nasuwa dwie możliwości:

  1. 1 .W czasach plemiennych teren ten zamieszkiwał południowy odłam plemienia Obrzan. Wybudowali oni gród w celu obrony przed inwazją plemion "śląskich" zamieszkujących po drugiej stronie Rowu Polskiego, lub też przed inwazją plemienia Polan z północy, którzy to w początkach X wieku, pod rządami Piastów zaczynają ekspansję terytorialną ze swych grodów w Gieczu, Gnieźnie, Poznaniu i Ostrowie Lednickim, opanowując stopniowo teren całej dzisiejszej Wielkopolski, i terytoria dalsze.
  2. 2. Gród mogli także wybudować Polanie, którzy już po podbiciu Obrzan w połowie X wieku, ustanowili na Rowie Polskim południową flankę swego państwa. W związku z tym na linii tej rzeki powstała wtedy sieć grodów, oprócz Rydzyny, także w Poniecu i w Karcu. Stanowiły one nie tylko ważną sieć punktów obronnych, ale także były punktem wyjścia dla dalszej ekspansji w kierunku południowym. Historycy do dziś nie są zgodni co do tego, czy Mieszko I opanował i przyłączył teren Śląska do swojego państwa, czy też jedynie zhołdowal i ustanowił lenno nad zamieszkującymi tam plemionami. Jest natomiast pewne, że to dopiero Bolesław Chrobry przyłączył (na pewien czas -?) Śląsk do Polski. Niektórzy historycy są nawet skłonni przesuwać ten fakt na połowę XI wieku. Należy też pamiętać, że duża część terenu Śląska mogła jeszcze w początkach X wieku wchodzić w skład państwa wielkomorawskiego. Ciekawym przyczynkiem do badań tej kwestii może okazać się niesprawdzona jeszcze informacja, że na polach pomiędzy "Dużą" Kłodą a Augustowem, znajdują się częściowo zniszczone pozostałości grodziską które pochodzi z tego samego okresu co "Szwedzkie okopy".

Dlaczego ludzie opuścili grodzisko?

1. Ekspansja wojenna plemienia Polan doprowadziła do podboju i zniszczenia siedzib plemiennych Obrzan. Ku tej hipotezie coraz częściej skłaniają naukowców odkrycia poczynione na grodach położonych pomiędzy Obrą i Baryczą. Rzekomo miał tego dokonać już Siemomysł, ojciec Mieszka I.

2. Mogło też ulec zniszczeniu (lub zostało opuszczone przez piastowskich wojów) podczas powstania ludowego i reakcji pogańskiej z lat 1034-38. Pełni klęski dokonał wtedy najazd czeskiego księcia Brzetysława w 1039 roku. Padły wtedy również min. Gniezno (skąd wywieziono relikwie Św. Wojciecha) i Ostrów Lednicki. - ówczesne siedziby władców Polski. Rydzyński gród mógł znajdować się na szlaku bojowym czeskiej drużyny.

3. Przetrwało wszelkie zawieruchy wojenno - polityczne i dopiero zmiana klimatu, ocieplenie i podniesienie się poziomu wód gruntowych zmusiły mieszkańców do opuszczenia swoich siedzib. Początek tych zmian mógł mieć miejsce w XIII - XIV wieku. Na takie datowanie nie pozwala jednak przyjęta chronologia ceramiki odkrytej na omawianym stanowisku, ale warto chyba brać pod uwagę również i taki wariant.

Niezależnie od przyczyn powstania i upadku rydzyńskiego grodu, trzeba stwierdzić, że stanowił on część większego systemu osadnictwa grodowego południowej Wielkopolski w dobie kształtowania się państwa pierwszych Piastów. Do znamienitszych, najbliżej nam położonych, należał wtedy gród w Osiecznie, położony nad jeziorem Łoniewskim, tzw. "Grobla". Naukowcy odtwarzający szlak wędrówki cesarza niemieckiego Ottona III, zmierzającego w 1000 roku na zjazd gnieźnieński, wymieniają właśnie gród w Osiecznie jako jeden z hipotetycznych etapów jego podróży. Istnieją więc odpowiednie przesłanki naukowe stwierdzające jego "państwową" rangę. Na odkrycie czeka jeszcze cmentarzysko, na którym mieszkańcy rydzyńskiego grodu i przyległych osad chowali swoich zmarłych. Jako poganie i/lub "świeżo upieczeni" chrześcijanie stosowali z pewnością nadal ciałopalny obrządek pogrzebowy, palili swoich zmarłych na stosach, a prochy rozsypywali w jednym, specjalnie do tego celu przeznaczonym miejscu. Lokalizacja tego miejsca nadal pozostaje zagadką. "Szwedzkie Okopy" nie umknęły również uwadze Augusta Sułkowskiego, który w drugiej połowie XVIII wieku planował wybudować tam bażanciarnię w modnym wtedy stylu sentymentalnym: w formie sztucznych ruin wraz z budynkiem mieszkalnym dla bażanciarza, z zewnątrz wyglądającym jak prosta chata chłopska, wewnątrz jednak "odpowiednio uposażonym". Plany te nie zostały zrealizowane. (L. Preibisz, 1938 s. 121-122). Należy również nadmienić, że w pobliskich Tworzankach znajdują się dwa gródki stożkowe typu "La Motte". Składały się nań: obronna wieża mieszkalna, najprawdopodobniej drewniana, umieszczona na niewielkim wzgórku, otoczona fosą. Były to prawdopodobnie wczesnofeudalne siedziby rycerskie rodziny Tworzyjańskich, ze znanego rodu Awdańców (herbu Abdank). Pochodzą one zapewne z XV wieku, jednak bliskie ich między sobą położenie może wskazywać, że pochodzą z różnych okresów (W. Hensel, Z. Hilczer - Kurnatowska 1987).


Stanowisko archeologiczne w Rydzynie

Stanowisko archeologiczne w Rydzynie. Rzut z góry.


Literatura:

  1. W.Hensel, Z.Hilczer - Kurnatowska, 1987. Studia i materiały do osadnictwa Wielkopolski wczesnohistorycznej. Tom 6, Wrocław
    (tam, pod hasłem Rydzyna, błędnie podano miejscową nazwę grodziska jako "Zwierzyniec")
  2. B.Iwanicka - Pinkosz, E.Wyrwińska, 2000. Ratownicze badania archeologiczne na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Dąbczu, stan.l, gm. Rydzyna, byłe woj. leszczyńskie (w:) Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne. Poznań 2000. s. 73 - 84 (w nomenklaturze archeologicznej rydzyńskie grodzisko znane jest również jako "Dąbcze, stanowisko 1").
  3. W.Kowalenko, 1938. Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej. Poznań.
  4. K.Zamelska, 1995. Grodzisko w Poniecu (stanowisko 1), woj. leszczyńskie (w:) Z badań nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym Wielkopolski południowej. Poznań, s. 9 - 81.
  5. L.Preibisz, 1938. Zamek i klucz rydzyński. Rydzyna (reprint).
  6. A. Buko, 2000. Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej.