Baner


Stronę monitoruje stat24

Pomóż nam utrzymać serwer.




Obóz jeniecki dla rosyjskich i francuskich jeńców wojennych
w Rydzynie.

(Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen)

Rydzyna to małe miasteczko, położone nieopodal Leszna (woj. wielkopolskie). Jest to urocza i spokojna miejscowość, jednak z bardzo bogatą historią. Pierwsza wojna światowa nie ominęły tego miejsca. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że Zamek w Rydzynie podczas I wojny światowej pełnił rolę obozu dla rosyjskich i francuskich jeńców wojennych.

Odnośnie samego obozu, zachowało się niewiele materiałów. Związane to jest m.in. ze zniszczeniami, dokonanymi podczas drugiej wojny światowej. Cała moja wiedza na temat obozu jenieckiego bazuje na podstawie szczątkowych informacji, zebranych z różnych miejsc, popartych materiałami ze zbiorów własnych. Zbieranie informacji o obozie przypomina układanie puzzli, gdzie dopasowując kolejne kawałki układanki, wyłania się obraz całości.

Ale zacznijmy od początku...

Po śmierci Antoniego Stanisława Sułkowskiego w 1909 roku, za zgodą jego spadkobierców, a wbrew oburzonej opinii publicznej, ponad 7600 ha ziemi zostało oddane do dyspozycji Kolegium Szkolnego, a niedługo potem przejęte przez Pruską Komisję Kolonizacyjną. Zamek całkiem opustoszał i zaczął popadać w ruinę...

Nastał sierpień pamiętnego, 1914 roku. Działania wojenne toczyły się na coraz szerszą skalę, co skutkowało nieustającym napływem jeńców wojennych. Władze niemieckie nie spodziewały się tak wielkiego napływu jeńców. We wrześniu 1914 roku liczba przetrzymywanych jeńców francuskich wyniosła 125 tyś., a jeńców rosyjskich 94 tyś. Liczba jeńców na początku 1915 roku jeszcze znacznie wzrosła. Ze względu na brak wystarczającej liczby miejsc dla tak dużej ilości jeńców, władze niemieckie adaptowały wiele budynków, będących pod ich zarządem, m.in. Zamek w Rydzynie został przeznaczony na obóz. Do końca wojny, czyli do października 1918 roku, funkcjonowały 73 obozy dla oficerów. Ciekawostką jest to, że obozów dla oficerów nie budowano w Prusach Wschodnich, gdzie klimat był znacznie cięższy niż w pozostałej części kraju. Obóz jeniecki dla oficerów w Rydzynie, był jednym z najbardziej wysuniętych na wschód obozów (pozostałe dwa obozy to: Gnadenfrei - Piława Górna oraz Neise - Nysa), i jeden z dwóch obozów jenieckich (oprócz obozu w miejscowości Cüstren - Kostrzyń nad Odrą) dla oficerów po prawej stronie rzeki Odry.

Obóz w Zamku Rydzyńskim funkcjonował w latach 1916 - 1918. Pierwsza wzmianka o istnieniu obozu, to informacja o wizycie delegacji hiszpańskiej w dniu 25.03.1916, podczas której stwierdzono obecność w obozie 380 jeńców, w tym 205 Francuzów.
(informacja pochodzi z http://prisonniers-de-guerre-1914-1918.chez-alice.fr/campsr.htm)

Sam fakt przebywania w obozie jenieckim około 380-ciu jeńców, znajduje też potwierdzenie w jednym z posiadanych przeze mnie dokumentów. Niestety, trudno określić datę tej korepondecji, z powodu braku stempla pocztowego.


Korespondencja cywilna

Dokładna treść korespondencji brzmi:

"Ukochanej Pani przesyłam
widoczek Zamku po Księciu
Sułkowskim w Rydzynie.
Dziś zamieszkałym przez oficerów
rosyjskich (okołu 300stu).
Biedni jeńcy nucili jakąś
smętną tęskną pieśń."



Na podstawie własnych zbiorów, skłaniałbym się ku temu, że obóz jeniecki zaczął w pełni funkcjonować dopiero pod koniec 1916 roku. Wnioskować tak można na podstawie korespondencji niemieckiego żołnierza (zbiory własne), który pod koniec 1916 roku, a dokładniej 1.11.1916, pisze do swego przyjaciela, że znajduje się w Rydzynie wraz z innymi żołnierzami z grupy remontowej. Zaniedbany Zamek, poddano najpilniejszym naprawom. Wyremontowano drzwi, okna i dach a zabudowania i park otoczono ogrodzeniem z drutu kolczastego.

Dokładna treść korespondencji brzmi:

"Kochany przyjacielu i rodzino,
niniejszym donoszę Tobie, że w obecnej chwili jestem w Rydzynie jako cieśla.
Nie wiem jeszcze jak długo.
Jesteśmy tutaj zatrudnieni z 24 rzemieślnikami w Zamku, myślę że około połowy listopada przyjadę na urlop.
Po za tym jest dobrze, i mam nadzieję że u Was też.
Serdecznie pozdrawiam. H. Glück."

Innym dowodem, popierającym tą tezę, jest korespondencja wysyłana przez jeńców wojennych. Najstarszy druk korespondencji (do chwili obecnej) jaki udało mi się znaleźć na portalach aukcyjnych i innych stronach internetowych, pochodzi z 29 września 1916 roku. Jest to kartka jeńca francuskiego, adresowana do Wiednia. Najwcześniej datowana korespondencja jeńca wojennego ze zbiorów własnych, datowana jest na 10 listopada 1916 r. W swoich poszukiwaniach wszelakich materiałów odnośnie obozu, nie udało mi się znaleźć korespondencji z datami wcześniejszymi. Data zakończenia funkcjonowania obozu, tj. 1918 rok, jest datą przypuszczalną.

Podczas I wojny światowej, państwo niemieckie było podzielone na obszary, którymi zarządzały poszczególne korpusy armii. Obóz w Rydzynie podlegał V Korpusowi Armii. Załoga obozu składała się z wojskowych, którzy ze względu na swój wiek lub stan zdrowia, nie mogli uczestniczyć bezpośrednio w działaniach na frontach pierwszej wojny światowej. Załoga wywodziła się z żołnierzy pospolitego ruszenia, czyli Landwery.

Jedno z ciekawszych zdjęć, przedstawiające załogę obozu umieszczono poniżej:

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie żołnierzy niemieckich stanowiących załogę obozu, wykonane na tle oficyn.
Zdjęcie wykonano październik / listopad 1916 roku (zbiory własne).

Wspomnę, że przez cały czas istnienia obozu, jego komendantem był niemiecki oficer: major von Mermerty, (informacja pochodzi z http://prisonniers-de-guerre-1914-1918.chez-alice.fr/classement.htm), inne źródła podają nazwisko komendanta jako major von Memerty, taką informację można znaleźć w monografii pod redakcją Wilhelma Doegena pt. "Kriegsgefangene Völker. Band I:Der Kriegsgefangenen Haltung und Schicksal in Deutschland", Berlin 1921. Co wydaje się bardziej wiarygodną informacją.

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki von Memerty von Mermerty

Zdjęcie komendanta obozu jenieckiego w Rydzynie (zbiory własne).

Zamek, umiejscowiony bezpośrednio w sąsiedztwie małego miasteczka, które jeszcze do roku 1940, według map niemieckich, było miasteczkiem typu "ulicówka". Ze względu na swoją infrastrukturę i lokalizację, idealnie nadawał się na pełnienie funkcji obozu jenieckiego. Sam Zamek jak i przylegający do niego park, otoczony jest fosą. Wyspa zamkowa była połączona ze "stałym lądem" trzema mostami łączącymi Zamek m.in. z oficynami i przyzamkowym parkiem, co bardzo dokładnie obrazuje zamieszczona poniżej ilustracja.

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Plan obszaru zamkowego (lata 30ste). Źródło: "Rydzyna - Gimnazjum im. Sułkowskich (1928-1936).
Rydzyna 1937. Nakładem Fundacji Sułkowskich. Drukarnia Uniwersytetu Poznańskiego.

Ogrodzenie obozu zbudowane było z drewnianych palii, do których przymocowano siatkę z drutu. Pale usytuowano od siebie w odległości ok. 2,5m. Ogrodzenie było wysokości ok. 3 metrów. Wokół ogrodzenia, co kilkadziesiąt metrów, rozmieszczono budki strażnicze. Bezpośrednio ogrodzono sam Zamek i park pałacowy. Oficyny zamkowe nie były ogrodzone, ponieważ były one siedzibą załogi obozu. Na terenie oficyn, mieścił się także lazaret. Ciekawostką jest to, że sam obóz wielokrotnie był przedstawiony na pocztówkach wydawanych przez C. Feichtner lub przez F. Rieschke, gdzie doskonale widać ogrodzenie obozu, strażników oraz budki wartownicze. Inne sceny przedstawiające codzienne życie obozowe, przedstawiono na bardzo popularnych w ówczesnych czasach zdjęcio-pocztówkach (bez znaku wydawcy - informacja na podstawie zbiorów własnych).

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Pocztówka przedstawiająca ogrodzenie obozu jenieckiego w Rydzynie (zbiory własne).

Kontakt pocztowy był bardzo istotny dla jeńców. Był to jedyny sposób ich komunikowania się z rodziną, jedyna możliwość, aby wysłać prośbę do najbliższych o przesłanie paczki lub leków. Każdego miesiąca jeniec miał prawo do napisania dwóch listów oraz czterech pocztówek, lecz w praktyce wyglądało to zupełnie inaczej. Korespondencja obozowa, była wysyłana w specjalnie do tego przeznaczonych kopertach. Koperty te można było nabyć na terenie obozu. Wszystkie listy wysyłane z obozu były cenzurowane, co wymuszało na rządzie pruskim, aby w każdym obozie jenieckim był zatrudniony tłumacz. Ciekawostką jest to, że wszystkie ocenzurowane listy, wysyłane były dokładnie po dziesięciu dniach, od ich sprawdzenia przez cenzurę. Miało to na celu ustrzeżenie się od ewentualnej, zakamuflowanej informacji przesłanej przez jeńca, a takiej której nie udało się wykryć cenzorowi. W przeciągu tych dziesięciu dni, taka informacja miała się zdezaktualizować. Jeńcy rosyjscy i francuscy wysyłali swoją korespondencję do Moskiewskiego Komitetu Pomocy dla Jeńców Wojennych w Kopenhadze, skąd poczta była dalej rozsyłana już do miejsc docelowych. Wyjątek stanowiła poczta wysyłana przez jeńców francuskich, jeżeli wysyłali oni korespondencję do miejsc pod jurysdykcją wojsk niemieckich. Wtedy taka korespondencja była wysyłana bezpośrednio do miejsca docelowego. Dobrym tego przykładem, jest umieszczona na tej stronie korespondecja jeńca francuskiego, zaadresowana do Valecji, gdzie umieszczono dopisek "Francja - strefa okupacyjna".

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Koperta przeznaczona do wysyłania korespondencji przez jeńców obozu (zbiory własne).

Wszystkie listy wysyłane z obozu posiadają stemple:
- kwadratowy - Geprüft (z niem. sprawdzono) - Gefangenenlager Reisen i. Posen,
- okrągły - F.a. (Fristgemäß abgefertigt - z niem. terminowo wykonano) Gefangenenlager Reisen i. Posen.

Powracając jeszcze do korespondencji, w moich zbiorach znalazła się korespondencja datowana na 15.10.1916 rok, której nadawcą jest kobieta, przebywająca w obozie jenieckim.

Dokładna treść korespondencji brzmi:

"Droga Paulo. Dotarłam szczęśliwie. Tutaj jest całkiem ładnie,
choć siedziba mi się nie podoba. Wybacz moje brzydkie pismo, ale prawię już śpię.
Siedzę tutaj całkiem sama. Najlepsze pozdrowienia przesyła Twoja przyjaciółka Anna.
Adres zwrotny: siostra Herm. Pasch - Obóz jeniecki w Rydzynie"

Niestety, jak do tej pory, nie udało mi się ustalić, kim konkretnie była ta osoba. Być może, była to kobieta pełniąca funkcje pomocy medycznej.

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Powyższe zdjęcie przedstawia najprawdopodobniej obozowy lazaret (zbiory własne).

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Powyższe zdjęcie przedstawia najprawdopodobniej świetlice (zbiory własne).

Inną ciekawostką jest fakt, że w obozie jenieckim w Rydzynie, ukazywała się gazetka obozowa "W Zamku" (nazwa spolszczona), jednak niewiele o niej wiadomo, co do treści i ilości wydanych egzemplarzy. Wspomnę tylko, że gazety wychodzące wśród jeńców, można podzielić na trzy kategorie: czyli gazety stworzone z inicjatywy samych jeńców, gazety wydane przez jeńców z sugestii i pod kierownictwem niemieckich instytucji propagandowych, oraz na gazety drukowane i centralnie rozpowszechniane przez niemieckie oraz austriackie organy wojskowe.

Obóz jeniecki w Rydzynie, posiadał także własne monety obozowe. Trudno w chwili obecnej powiedzieć, kiedy dokładnie zostały one wprowadzone do obiegu. Wynika to m.in. z tego, iż wszystkie monety obozowe (także dla innych obozów jenieckich na terenie Niemiec) nie posiadały wybitego roku emisji. W związku z trudnościami surowcowymi, dla wszystkich obozów jako materiał dla monet, używano najtańszych metali, czyli cynku i żelaza. Teoretycznie przyjmuje się, iż monety obozowe zaczęły funkcjonować po wydanym rozporządzeniu władz pruskich. Rozporządzenie zostało wydane przez pruskiego ministra wojny. Na jego podstawie z dniem 15 stycznia 1918r zakazano posiadania pieniądza ogólnopaństwowego przez jeńców oraz nakazano wprowadzenie pieniądza obozowego we wszystkich obozach. Jednak przypuszcza się, że przed wydaniem rozporządzenia, w obozach istniał obrót pieniędzmi ogólnopaństwowymi. Niektóre obozy przed tym rozporządzeniem, stosowały bony. Równocześnie stwierdzić można, że wiele obozów emitujących monety, nie wydało bonów. Taki fakt miał miejsce w przypadku m.in. obozu jenieckiego w Rydzynie. Monety obozowe przeznaczone były do obrotu tylko i wyłącznie na terenie obozu. Pieniądze obozowe, spełniały jeszcze jedną istotną rolę. Miały one utrudnić ewentualną ucieczkę jeńcom, a jeńcy w przeciwieństwie do ludności cywilnej, byli pozbawieni dostępu do pieniądza ogólnopaństwowego. Realizacją zamówień na wykonanie monet dla obozów, zajmowały się prywatne mennice. Było ich w tym czasie około czterdziestu. Monety dla obozu jenieckiego w Rydzynie wybiła mennica Jorgum & Trefz z Frankfurtu nad Menem. Wszystkie monety obozowe, nie posiadają wybitej daty emisji. Stąd trudność w ustaleniu w którym roku dane monety zostały wybite. Całkowita ilość wybitych monet obozowych dla obozu w Rydzynie, wynosiła 35 tyś. szt. Jednak nakład poszczególnych nominałów nie jest znany, data wprowadzenia monet do obiegu także nie została ustalona. W obozie obowiązywały nominały: 1, 5, 10, 50, 100, 1000 fenigów, a wszystkie monety zostały wykonane z cynku. Na terenie obozu znajdowała się kantyna obozowa, gdzie jeńcy mogli się zaopatrzyć w przedmiotu użytku codziennego (informacja na podstawie zbiorów własnych).

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Monety obozu jenieckiego w Rydzynie (zbiory własne).

Kolejnym, mało znanym epizodem dotyczącym I wojny światowej jest pomoc jeńcom wojennym, udzielana przez stowarzyszenie YMCA (Young Men's Christian Association), Stowarzyszenie to założyło swoje oddziały w państwach ogarniętych wojną. Biura te rozpoczęły wdrażanie programu WPA (War Prisoners Aid). Każda z siedzib (okręgów) YMCA była reprezentowana przez sekretarzy, których zadaniem było zaspokajanie potrzeb jeńców wojennych. W dniach 8-9 kwietnia 1916 roku, zwołano specjalne posiedzenie Deutsches Kommitee der Kriegsgefangenenhilfe der Christlicher Vereine jünger Männer na wydziale Więźniów Wojny w Ministerstwie Wojny w Berlinie w celu stworzenia programu pomocy więźniom wojennym w Niemczech jeszcze bardziej wydajnym. W ustaleniach przyjętych na kwietniowej konferencji, Departament Jeńców Wojennych zgodził się na świadczenie usług rosyjskim jeńcom w Niemczech. Na tej samej podstawie Rosjanie pozwolili Amerykanom na działanie sekretariatu YMCA w Rosji. Zasady pomocy więźniom wojennym zostały określone podczas w/w konferencji w następujący sposób: Prace sekretarzy powinny promować i rozwijać więźniów, oraz powinny udostępnić: hale i baraki dla celów religijnych, szkoły, itp., sprzęt do lekkiej atletyki, gimnastyki i zabaw z wykorzystaniem funduszy YMCA do tego celu. Rozwijać rzemiosło wszelkiego rodzaju, poprzez dostarczenie niezbędnych narzędzi i surowców dla tego samego, biblioteki, wanny i pomieszczenia do mycia, szpitale, sprzęt do dezynfekcji, środki medyczne, bandaże itp., wyposażenie dentystyczne. Rozmieszczenie paczek żywnościowych; metoda została ustalona i uregulowana przez komitet wykonawczy. Przedłużenie albo wzniesienie należytych obiektów stołówki. Tłumaczenie dokumentu źródłowego, pochodzącego z archiwum YMCA. W praktyce, jeńcy poszczególnym sekretarzom zgłaszali zapotrzebowanie na książki, żywność, odzież, instrumenty muzyczne, narzędzia, pieniądze, sprzęt lekkoatletyczny, Biblie, rekwizyty religijne, sprzęt teatralny, narzędzia rzemieślnicze i informacje. Dodatkowo dowódcy obozu mogli napisać do konkretnej siedziby YMCA i poprosić o dodatkowy sprzęt i materiały, w miarę potrzeb. Jednak nie wszystko szło zgodnie z oczekiwaniami organizacji. Podczas wizyt sekretarzy w obozach, dochodziło do wielu incydentów. W skutek czego wiosną 1916, Niemcy odwołali przywileje amerykańskich sekretarzy do prywatnych rozmów z jeńcami wojennymi. W efekcie, niemiecki tłumacz musiał towarzyszyć sekretarzom podczas wizyt w obozie jenieckim. To doprowadziło do poważnych problemów. Dodatkowo, zaufanie jeńców zanikło w obecności niemieckich tłumaczy. Po wielu petycjach organizacji, udało się zyskać pozwolenie, aby poszczególni dowódcy korpusów decydowali o przywilejach dla sekretarzy. Sekretarze oficjalnie dostali zezwolenie na wizyty w obozach bez wymaganego przewodnika niemieckiego lub tłumacza. Sekretarze YMCA odwiedzali obozy co jakiś czas aby wprowadzić nowe programy i działania. Polityka ich działania pozwoliła na odwiedzanie wielu obozów w stosunkowo krótkim czasie przez niewielką liczbę sekretarzy Stowarzyszenia. Pracownicy podróżowali między obozami i starali się odwiedzać każdy obóz w ich regionie raz lub dwa razy w miesiącu. W rezultacie, sekretarz mógł odwiedzić od dwudziestu pięciu do czterdziestu obozów w okresie czterech tygodni, w zależności od wyznaczonego obszaru. Jedna z takich udokumentowanych wizyt sekretarza, miała miejsce 13 lipca 1917r. w obozie dla jeńców wojennych w Zamku w Rydzynie.

Potwierdzeniem powyższych ustaleń odnośnie zapewnienia jeńcom pewnych standardów, jest fakt, że na terenie obozu jenieckiego w Rydzynie znajdowała się świetlica obozowa, scena teatralna, kaplica prawosławna, lazaret, kantyna, a nawet korty tenisowe umiejscowione na terenie obecnego parku zamkowego (informacja na podstawie zbiorów własnych).

Obecnie na terenie Zamku nie pozostały żadne ślady po samym obozie. Teraz jedyną namacalną rzeczą która mówi o przeszłości Zamku z tamtego okresu, jest grób jeńca, kapitana Andrieja Iwanowicza Gałkina, zmarłego dnia 8 marca 1917 roku, spoczywającego na starym cmentarzu rydzyńskim. To jedyny ślad po obozie.

Autor: M.K.

Literatura:

- Bogumił Sikorski. "Monety zastępcze obozów jeńców wojennych 1914-1918 - Emisje urzędowe " katalog - Piła 1996.
- "Rydzyniak" Nr 14-15 2006-2008. - Pursuit of an 'Unparalleled Opportunity'
The American YMCA and Prisoner of War Diplomacy among the Central Power Nations
during World War I, 1914-1923. by Kenneth Steuer.(http://www.gutenberg-e.org/steuer/steuer.ch07.html)
- Wikipedia - World War I prisoners of war in Germany. (http://en.wikipedia.org/wiki/World_War_I_prisoners_of_war_in_Germany)
- Zbiory własne.


Poniżej prezentuje inne walory, dotyczące także samego obozu jenieckiego, a które nie zostały umieszczone w powyższym artykule.


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Album niemieckiego żołnierza, zawierający zdjęcio-pocztówki przedstawiające codzienne życie obozowe (zbiory własne).

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie żołnierzy niemieckich stanowiących załogę obozu wraz z komendantem, wykonane na tle Zamku (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie przedstawiające niemieckiego wartownika (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie wykonane z Zamku. Widok ogólny Rydzyny (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie wykonane z Zamku. Widać oficyny w tle. W prawym dolnym rogu zdjęcia, widoczne ogrodzenie obozu (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Kolejne zdjęcie wykonane z Zamku (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Pocztówka przedstawiająca Zamek. W tle widoczne ogrodzenie obozu jenieckiego (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Pocztówka przedstawiająca kościół św.Stanisława i plebanie (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Kolejna pocztówka przedstawiająca Zamek. W tle widoczne ogrodzenie obozu jenieckiego (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Zdjęcie przedstawiające msze polową. Po prawej stronie widoczni jeńcy francuscy,a po lewej jeńcy rosyjscy (zbiory własne).




Jeńcy francuscy

Powyższe zdjęcie przedstawiające jeńców francuskich,pochodzi ze strony:
(http://pages14-18.mesdiscussions.net/pages1418/forum-pages-histoire/identification-ri68-sujet_368_1.htm)



Poniżej korespondencja obozowa - jeńców rosyjskich oraz jeńców francuskich.

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Powyżej, najczęściej spotykana zalepka, używana przez jeńców rosyjskich (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Powyżej, awers i rewers zalepki, używanej przez jeńców rosyjskich. Zalepka o tyle ciekawa, ponieważ została wysłana
przez rosyjskiego jeńca - lotnika. O czym świadczy podpis nadawcy: Flieger Oberleutnant (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Powyżej korespondencja jeńca francuskiego - dopisek "Francja - tereny okupowane" (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Odręcznie wykonany druk korespondencji jeńca francuskiego (zbiory własne).


Offizier Gefangenen Lager Reisen in Posen Rydzyna Obóz jeniecki

Odręcznie wykonany druk korespondencji jeńca rosyjskiego (zbiory własne).